اگر حوصله این یادداشت را ندارید، فقط بند آخر را بخوانید.
خواندن
کتابهای خاطرات و به خصوص روزنوشتهای نویسندگان همواره از جذابیتهای مطالعه است.
در چنین نوشتههایی است که میتوان با چهره بدون روتوش و خودمانی نویسنده، روزمرگیها،
خشم و شادیها و درد و رنجی که زندگی بر او تحمیل کرده پی برد. از آن مهمتر میتوان
به ریشه، مکان و تأثیر و تأثراتی که باعث شکلگیری و نوشتن برخی از داستانهای
نویسنده شده است پی برد. مجموعه یادداشتهای روزانه آل احمد گذشته از این موارد در
واقع کتابی مردمنگاری هم هست. آل احمد که به گردآوری فرهنگ عامه علاقهمند بوده و
آثاری همچون تات نشینهای بلوک زهرا و خارک را منتشر کرده است که حاصل همین گشت و
گذارهای او در مناطق مختلف ایران و جمع آوری نکات مردم شناسانه است. جلد دوم کتاب
دقیقاً با یکی از همین سفرها به جنوب کشور و در میان عشایر آغاز میشود و از همان
ابتدای دست گرفتن کتاب، با سفرنامهای مواجه میشویم که علاوه بر ثبت گویشها و آداب
و رسوم هر منطقه، دربارهی نحوه سفر و سختیهایی که خود و دو همراهش و مشکلاتی که
با هم در طی سفر داشتهاند آشنا میشویم و از همه برجستهتر با فقر افسار گسیختهای
که در آن مناطق نمودی چنان بارز دارد که در پایان سفر اشاره میکند که از بهبهان
که خارج شدند تا فلان منطقه چیزی به نام مستراح وجود نداشت و مردم در گوشه بیابان
و پشت و پناهها کارشان را میکردند. این فقر که تضاد روشنی با بهبود نسبی وضعیت
اقتصادی دهه سی دارد که طبقه متوسط تا حدودی به رفاه نسبی دست یافته بودند از
تناقض های زندگی اجتماعی آن دوران است که در همین خاطرات دم دستی، روزمره،
غرولندهای جای بد خواب و غذا و نبود وسیله نقلیه برای سفر پیدا میشود. آل احمد که خود از همان طبقه متوسط نسبتاً رو
به بالای شهری است، خود بر این نکته واقف است اما مظاهر زندگی شهری را با امکانات
نوظهور شهری شدگی به معنای تمدن نمیداند. در جایی مینویسد: «آنچه مسلم است،
اینکه ما هنوز در بدایت زندگی هستیم. زندگی بدویها را میکنیم. شهرنشینی برایمان
فقط یک امر ظاهری است. خیابانها فقط برای این آسفالت شدهاند که رفت و آمد ماشینها
سریع است و اگر آسفالت نباشد، خاک میکند و گرنه آداب شهرنشینی که قوانین اجتماعی
شهرنشینان را به وجود میاورد در میان ما نیست.» (ص 241)
امروزه نسبت آل احمد با مذهب بیش از هر نوشتهی او دارای اهمیت شده است. رابطه او
با مذهب نه ساده است و نه بدون مشکل. او
که از خانوادهای مذهبی برخاسته، مشکلات زیادی با پدرش دارد و در لابهلای سطوری
که از پدرش مینویسد رابطهی عشق و نفرت او خوانده میشود گرچه احترام پدرش را
دارد و حتی بیش از اندازه و خود را بهرحال مدیون او میداند که در بیماری کمکش کند
اما وقتی به متجددمآبی خود یا همسرش ایراد
میگیرند عصبانی میشود. این رابطهی نه جنگ و نه صلح با پیشینهی مذهبی خودش را در
سفری که به مشهد داشته اینطور توضیح میدهد: «برای من مذهب یک امری بوده است متعلق
به یک زمانی و بسته به تحولی که در زندگی مردم آن زمان داده ارزش تاریخی دارد.
تحولی بوده در تکامل بشریت و همین. از نظر 99 درصد مردم هم هنوز مرجعی است برای
همه حاجات و درماندگیها که فراوان است و چارهای از آن نیست ولی من با آن کاری
ندارم. با مذهب مدتهاست که پیمان عدم تعرض بستهام. نه انکار میکنم نه اثبات. کار
من نیست.»(ص237)
اما آنچه این کتاب را برای من خواندنی کرد خوی و خصال شخصی اوست در برخورد با
دوستان، اطرافیان، همکاران و هر کسی که با او دمخور بوده است. آل احمد جا و بیجا
با زبان طنز خودش دیگران را و از جمله خودش را به ریشخند میگیرد. این خندیدن به
دیگران، و حتی دست انداختن خود، گذشته از اینکه لحن نیشدار او را نشان میدهد، در
مورد دیگران از یک جور خودبرتر بینی هم حکایت دارد. هیچکس همتای او نیست(شاید
همگان در خلوت خودشان چنین تصوری از خود داشته باشند و به زبان نیاورند) ولی سعی
هم دارد تنها نماند. با اینکه از جمعهای روشنفکری و از جمله صمیمیترین دوست خودش
پرویز داریوش گاه دلزده میشود باز هوایش را دارد. اما نمیتوان حسادتهای پنهان به
شخصیتهای دوران خودش را نادیده گرفت بخصوص به چوبک. نیما را دوست دارد اما آنقدر
که باید به نظر میرسد ارجش نمیگذارد. رابطۀ او با نیما بیشتر رابطه ای دلسوزانه
و مشفقانه است و گاه حتی لحن بدی هم پیدا میکند. از رابطۀ فروغ فرخزاد با ابراهیم
گلستان به شدت دلگیر است و فروغ را سرزنش میکند گرچه در جاهایی شعرش را ستایش میکند
ولی رابطهی خانوادگی آنها با همسر گلستان چیزی نیست که بخواهند به درکی از این
رابطه نزدیک شوند نه خودش و نه سیمین. همه اینها را به عنوان مقدمه نوشتم. انچه
میخواهم بدان اشاره کنم، رابطهی او با گربههاست.
رابطه آل احمد با گربهها نیز چیزی است شبیه رابطه او با مذهب شاید. گرچه میگوید
پیمان عدم تعرض امضا کرده است اما نمیتواند بیخیالش شود. در صفحات اولیه او
شخصیتی است به شدت متنفر از گربه و در عین حال حضور همیشگی گربه در صفحات نوشتههایش
بهشکلی کاملاً ناخودآگاه. در کمتر بخشی از روزنوشتهایش هست که سطری درباره گربه
نباشد. جملاتی با این مضامین که: خواستم بخوابم، گربه از پنجره آمد داخل و خوابم
پرید و دیگر خوابم نبرد. یا: دیشب باز این
گربهها تا صبح قشقرق داشتند. امروز گربهه رو دیدم، همان که ماهی سفید حوض را به
دندان گرفته بود و با خودش برد یک جایی خورد و... این جمله آخری اما کینهی
هولناکی را از گربه در دل او مینشاند. به راهنمایی سیمین جای گربه را که به اتاق
کلفتشان رفته است پیدا میکند. درها را میبندد و با چوب میافتد به جان گربه. میگوید
شاید پنجاه تا ضربه زدم ولی فقط دو سه تای آن به گربه خورد. خشم سراپایم را گرفته
بود. و بالاخره همان ضربه آخری که به سر گربه میخورد، کار حیوان را میسازد. گربه
را میکشد و جسدش را بین زبالههای پشت خانه میاندازد . بعد پشیمان از کار و
کردار خودش فکر میکند که آیا این همه خشمگین شدن او دلیلی بر مشکلات روانش هست یا
نه؟ تا مدتها این قضیه را فراموش نمیکند و همچنان که شخصیت منفوری از خود به
خواننده میدهد، با خودش دربارهی این عمل فجیع کلنجار میرود. با همسرش مشورت میکند.
شاید بد نباشد خودش را به روانپزشکی نشان بدهد. در فصلهای بعدی این رابطه تغییر
میکند. گربهی مادری روی شیروانی بالاخانهی تازهسازش بچه میکند و غرولندهای او
که گربهها روی شیروانی گرگم به هوا بازی میکنند و نمیگذارند بخوابم در روز به
روز خاطراتش نمایان میشود. تا اینکه یک روز متوجه میشود گربۀ مادر سه تا از بچههایش
را آورده پایین و با آنها مشغول بازی است اما یکی را همان بالا رها کرده است.
تلاشهای او برای گرفتن گربۀ رها شده به جایی نمیرسد. بچهگربه پنهان می شود و
چنگ ودندان نشان میدهد. حالا روزی سه وعده برایش غذا میبرد. بچه گربه غذا را
میخورد و باز پنهان میشود تا بالاخره موفق میشود بهرطریقی شده گربه را بگیرد و نزد
مادرش بیاورد. میگوید، وقتی پایین میآوردمش یک لحظه از ذهنم گذشت بزنمش، بس که
پنگول به من کشید و دستهایم را زخم کرد. جلوی خودم را گرفتم. صبح فردایش که میبیند
آن بچه گربه هم به همراه دیگر خواهر و برادرهایش دارد با مادرشان بازی میکند، آهی
از سر رضایت میکشد و میگوید خستگیام در رفت. تمام زمستان مراقب آنهاست و وقتی
یکیشان از سرما میمیرد غمگین میشود. این رابطهی عجیب او با گربهها، گربهها
را از سطحی معمول فراتر میبرد و چهرهای داستانی بدانها میبخشد. گویی ارواح
جهانی هستند که نویسنده بدان دسترسی ندارد و از این رو نمیتواند بفهمدشان همچنان
که حضورشان را ساری و جاری حس میکند. یاد موراکامی افتادم و گربههایش که نقش
خردمندانی فهیم را در جهان داستانهای او دارند. گربههای آل احمد اما یکسره رمز و
رازند؛ همزمانی دوست و دشمند. نمیتواند بیخیال آنها شود. میخواهد بیرونشان
بیندازد چون آنها را نمیفهمد. حتی دست به قتلشان میزند و در نهایت سعی میکند
رام آنها شود(چون گربه موجودی نیست که مطیع کسی شود) و همین که رام آنها میشود
همچون ذرهای است که در راهیابی به جهان و احساس این موجودات برتر نفسی به آسودگی
میکشد. درست مثل سوژهای که نویسنده پس از کلنجار رفتنهای بیشمار توانسته باشد
آن را فراچنگ آورد و حالا دیگر تمام عشق را نثارش میکند. سوژه تا قبل از اینکه
فراچنگ آید، چیزی جز آزردن نویسنده ندارد، عشق تازه آنجا پدید میآید که نویسنده
توانسته باشد خود را به سیطرهی موضوع نزدیک کند، آن را بفهمد، از آن او شود تا
معنایی برایش بیابد.